حرکت خورشید

مقدمه: 

آیه 38 سوره یس به صراحت سخن از «حرکت خورشید» دارد و این آیه را یکی از موارد اعجاز علمی قرآن دانسته‌اند. این در حالی است که در تورات نیز به حرکت خورشید اشاره شده است. نکته قابل تأمل در این آیه عبارت «لمستقر لها» است. وجود «لام» در «لمستقر» سبب ایجاد مفاهیم جدید برای آیه می‌گردد. به طوری که هر یک از این معانی، قابل انطباق با حرکتی از خورشید است که دانشمندان اختر شناس در قرن حاضر از آن اطلاع یافتهاند.

متن اصلی: 

شرح واژگان مهم

«تجری»

مفرد مؤنث غایب از فعل مضارع که دلالت براستمرار دارد، از ماده «جری یجری جریا و جریانا» به معنای «روان است»، «جریان دارد» مانند آب و خون[1]، رفتن سریع[2]، حرکت منظم دقیق در طول مکان، جاری شدن[3]. لغویون این واژه را مخالف «توقف و سکون» می‌دانند. بنابراین از این لغت معنای «حرکت» به دست می‌آید و حرکت عبارت است از « انتقال شیء از مکانی به مکان دیگر».

این واژه در قرآن در چند مورد به کار رفته است جریان و حرکت نهر های آب و... در بهشت، حرکت ماه و خورشید، حرکت کشتی در دریا ،حرکت باد ، حرکت ستارگان.

«مستقر»

از ریشه قرّ یقرّ قرارا، باب استفعال است و معنای غالب این باب، طلب است. ابن فارس[4] دو معنای اصلی برای «قرّ » ذکر نموده است یکی سرما و دیگری  تمکن به معنی توانایی و قدرت. «قرار» هم به معنای ثبات و محل استقرار است[5]. «قرار در مکان»، اشاره به «ثبوت و بی‌حرکتی» است. راغب [6] می‌گوید اصل آن از قرّ (بر وزن قفل) به معنى سرما است و سرما مقتضى سکون است، چنانکه حرارت مقتضى حرکت و جنبش. مستقر مکانی است که قرار و سکون دارد. بعضی گویند همان مکان استراحت است[7]. مصطفوی[8] گوید ماده این کلمه یک معنای اصلی دارد و آن «ثبات و سکون به همراه استمرار و اطمینان» است. وی گوید در معنای استقرار، طلب نهفته است.

از نظر صرفی «مستقر» اسم مکان یا اسم زمان و یا مصدر میمی از مصدر استقرار است است. (اسم مکان و اسم زمان و مصدر میمی از فعل ثلاثی مزید بر وزن اسم مفعول ساخته می‌شود.) بنابراین واژه«مستقر» (در معنای اسم مکان) به معنای مقر، مرکز، جایگاه و مکان ثابت و مشخصی که شیء یا فرد در آن است. ( مستقِر=  ثابت، ساکن پایدار و..)

مستقَر در معنای اسم مکان یعنی مکانی که شیء در آن ثبات یافته و جایش مشخص و ثابت است و به مکان دیگری نمی‌رود. با توجه به معنی مستقر می توان گفت در عین اینکه ساکن و ثابت است اما حرکاتی نیز در همان محدوده برایش قابل تصور است. مثل فرمانده‌ای که در پادگان مستقر است و در محدوده همان پادگان و قرارگاه آمد و شد دارد.

مستقَر در معنای اسم زمان یعنی زمانی که امری واقع می‌شود و در آن زمان قرار و ثبات دارد یعنی آن امر یا حادثه منحصر به آن زمان است. برای مثال «مغرب» اسم زمان و به معنی زمان غروب خورشید است و غروب خورشید فقط در آن زمان خاص رخ می‌دهد. و اگر مستقر مصدر میمی باشد معنای مصدری دارد.[9] مصدر میمی مصدری است که در معنی با مصدر عادی فرقی ندارد. با افزودن «میم» به آغاز فعل، مصدر میمی به دست می آید. مصدر میمی از فعل ثلاثی مجرد، بروزن "مَفعَل " می آید: مَأَخذ ، مَشْرَب ، مَقْتَل ، مَرْمَی. اگر فعل، مثال واوی و محذوف الفاء، در مضارع باشد، مصدر میمی بر وزن "مَفعِل" خواهد بود وَعَد یَعِدُ  مَوْعِد· وزن مصدر میمی از فعل غیر سه حرفی، وزن اسم مفعول همان فعل است. مانند: مُکتَسَب ، مُستَخرَج.  به معنای ثابت وساکن شدن است.و معنای آیه چنین می شود: خورشید به طرف قرار گرفتن خود حرکت مى‏کند[10]. «مستقر» یعنی «مکان قرار و استقرار» یا زمان آن، و سین و تاء در آن برای تأکید است. مثل: «استجاب» که به معنى «أجاب» است[11].  ملاحظه می شود که ابن عاشور دو احتمال برای مستقر در نظر دارد: اسم زمان و اسم مکان و سخنی از مصدر میمی ندارد. واژه مترادف با «مستقر» در قرآن واژه «قرار» است (مصدر مجرد از قرّ) .این واژه هم معنا با واژه استقرار(مصدر مزید از باب استفعال) در قرآن است .

بررسی واژه «قرار» در قرآن نشان می دهد که این واژه در موارد زیر به کار رفته است: استقرار در آخرت (غافر/39 /40)، استقرار در زمین (غافر/64 /40)، استقرار در جهنم (ابراهیم/14/ 29)، استقرار جنین در رحم (مؤمنون/ 23/13). و همگی به معنای قرارگاه و جایگاه است و مواردی که واژه «مستقَرّ» در قرآن آمده است. عبارتند از: استقرار در بهشت (فرقان/25/24)، استقرار در زمین (اعراف /6 /24)، استقرار خبر(انعام /6/67)، استقرار در آتش(فرقان/25/66)، استقرار خورشید (یس/36/38)، استقرار در آخرت (قیامت/75/12)، استقرار جنبندگان (هود/11/6) بررسی‌ها نشان می‌دهد که این دو واژه هر دو به یک معنا هستند.

 

علم امروز و حرکات خورشید

با توجه به دانش امروز بشر حرکات مختلفی برای خورشید بیان شده است. ابتدا این حرکات مختلف بیان می‌شود و سپس به تطبیق هر یک از مصادیق با آیه مورد بحث خواهیم پرداخت.

1-حرکت وضعی خورشید به دور محور خود

خورشید در استوا، تقریباً هر 25 روز یکبار و در قطب‌ها هر 35 روز به دور خود می‌چرخد. علت تفاوت سرعت در مکان‌های مختلف خورشید حالت گازی بودن و صلب و جامد نبودن آن است (به علت استفاده از تقریب‌، اعداد زمان چرخش خورشید به دور محورش متفاوت گزارش شده است.)[12].

 

2-حرکت خورشید به سوی ستاره‌ای دور دست

خورشید به سمت هرکول (Herculis) نزدیک ستاره وگا (Vega) با سرعت 72000 کیلومتر در ثانیه در حرکت است. این سرعت در دستگاهی است که دیگر ستارگان ساکن هستند. این نقطه، نقطه اوج خورشید (solar apex) نام دارد. در هر ثانیه ما حدود 20 کیلومتر به ستاره وگا نزدیک‌تر می‌شویم. زمان خیلی زیادی طول می‌کشد تا به ستاره وگا برسیم.[13]

 

3-بالا رفتن خورشید از صفحه کهکشان ( جدید ترین نظریه)

خورشید با سرعت 7 کیلومتر در ثانیه از صفحه کهکشان راه شیری بیرون می‌رود. در حال حاضر خورشید 50 سال نوری بالای صفحه میانی کهکشان راه شیری است. اما نیروی گرانش ستارگان در کهکشان راه شیری سرعت فرار خورشید را کند می‌کند. تخمین زده شده است که 14 میلیون سال دیگر خورشید به سرعت بیشینه خود بالای کهکشان می‌رسد و دوباره به سمت صفحه کهکشان باز می‌گردد و به سمت پایین صفحه می‌رود و این حرکت نوسانی را تکرار خواهد کرد[14].

 

4-چرخش خورشید به دور مرکز کهکشان

خورشید با سرعت 200 کیلومتر بر ثانیه به دور مرکز کهکشان می‌چرخد. یک دور کامل گردش به دور مرکز کهکشان حدود 240 میلیون سال طول خواهد کشید.

 

5-حرکات درونی خورشید

خورشید ستاره‌ای بزرگ، در حال چرخش، درخشان و گازی است. خورشید شبیه تمام ستارگان دیگری است که در آسمان شب می‌بینید، اما به علت اینکه به ما نزدیک‌تر است بزرگ‌تر دیده می‌شود. به علت سوختن هیدروژن به هلیم درون هسته خورشید می‌درخشد این فرایند، همجوشی هسته‌ای نام دارد[15].

 

6-ادامه حیات خورشید تا زمان معین

خورشید و ماه تا زمانی معینی به گردش خود ادامه می‌دهند و زمانی فراخواهد رسید که این چراغ‌های آسمانی خاموش می گردد. بعد از مرحله غول قرمزی، مواد خورشید از آن خارج می‌شوند و تبدیل به کوتوله سفید می‌شود و نور خیلی کمی به زمین می‌رسد البته اگر زمینی وجود داشته باشد!

البته خورشید هم سردتر و سردتر می‌شود تا اینکه تبدیل به کوتوله سیاه می‌گردد که سرشار از کربن فشرده هستند و تبدیل به الماس ارزشمندی خواهد شد[16]!

با توجه به مطالب علمی که بیان شد می توان چنین گفت: برخلاف نظریه ثابت بودن خورشید در گذشته، قرآن خورشید را دارای حرکت می داند آن هم حرکت جهت دار[17].

 

نتیجه‌گیری

در ارتباطی که می توان میان مطالب علمی حرکت خورشید (6 حرکت) با مطالبی که مفسران در مورد واژه « مستقر» با 3 احتمال و معانی لام با 3 احتمال بیان نموده اند تعداد بسیاری احتمال برای این آیه متصور است هرچند ممکن است در آینده حرکات و جریان‌های دیگری از خورشید کشف شود و معانی دیگری از آیه درک گردد. آنچه مسلم است این است که به هیج وجه نمی توان به طور قاطع گفت کدام یک از این حرکات منظور نظر خداوند است. در ادامه به چند احتمال منطبق‌تر با آیه اشاره خواهیم کرد:

1- اگر مستقر اسم مکان، لام در معنای فی: ممکن است اشاره به «حرکت وضعی خورشید به دور محور خود» باشد و معنی آیه خورشید در قرار گاه خود روان است که می‌توان آن را اشاره به مدار دانست. البته اگر معنای فعل «تجری» انتقال طولی ازمکانی به مکان دیگر باشد این احتمال ضعیف می‌شود[18].

2-اگر مستقر اسم مکان، لام در معنای الی: ممکن است اشاره به حرکت انتقالی ( طولی) خورشید با سیاراتی که پیرامون آن است در درون کهکشان راه شیری به سوی ستاره‌ای دور دست باشد. البته تعیین این مکان که ستاره وگا یا... صحیح نیست و تحمیل بر قرآن است و از ظاهر قرآن به دست نمی‌آید.

3-اگر مستقر اسم زمان، لام در معنای الی: ممکن است اشاره به «ادامه حیات و حرکت خورشید تا زمان معین» باشد «لاجل مسمی» در آیات مرتبط با ماه و خورشید مؤید آن است. با انجام فعالیت‌های هسته‌ای درون خورشید، سوخت آن روزی پایان خواهد یافت و دیگر فعالیت هسته‌ای نخواهد داشت و به عبارتی سرد می‌گردد و روز قیامت فرا می‌رسد. اما از طرف دیگر با توجه به آیات قبل و بعد « والشمس تجری...» می‌توان این بیان را رد کرد و گفت که سیر آیات به گونه‌ای است که هدفش از ذکر شب و روز وخورشید و ماه و..توجه دادن عباد سرکش به آیات آفاقی الهی است و سخنی در ارتباط با قیامت و اجل مسمی و سر آمدن حیات خورشید نیست و از سوی دیگر آیاتی که در آنها اشاره به اجل مسمی شده، شمس و قمر با هم ذکر شده‌اند و احتمال اینکه « لمستقر» در این آیه اشاره به «اجل مسمی» باشد ضعیف می‌گردد.

4- اگر مستقر اسم مکان، لام در معنای فی: ممکن است اشاره به حرکات درونی خورشید باشد این احتمال صحیح به نظر می‌رسد. زیرا از نظر علمی ثابت شده است و با ظاهر قرآن و معنای «تجری» منافات ندارد.

5- اگر مستقر اسم زمان، لام در معنای غایت: یعنی تا زمان استقرارش حرکت می‌کند. اما علم تا کنون صحبتی از این که خورشید روزی تمام حرکت‌های وضعی و مداریش بایستد نکرده است.  ممکن است اشاره به «لاجل مسمی» در آیات فاطر/13،رعد/2، زمر/5 باشد.

با توجه به معانی واژه‌ها، احتمالات دیگری نیز وجود دارد که دقیقا نمی‌توان گفت اشاره به کدام حرکت خورشید است.

6- اگر مستقر مصدر میمی، لام در معنای الی: یعنی خورشید به طرف قرار گرفتن خود حرکت می‌کند.

7- اگر مستقر اسم مکان، لام در معنای غایت: .یعنی تا آنجا که قرار گیرد ( محل استقرارش) حرکت می‌کند. این دو احتمال نشان می‌دهد که خورشید علاوه بر پایان زمانی حرکت، پایان مکانی هم دارد که هنوز از نظر علمی تأیید نشده است.

 

 


[1] ابن منظور(14ج/ص140؛ طریحی، 1ج/ص83

[2] راغب،194

[3] مصطفوی، 2ج/ص77

[4] 853

[5] قرشی 5ج/ص302

[6] 662

[7] طریحی 3ج/ص455

[8] 9ج/ص235

[9]

[10] طباطبایی،17ج/ص89

[11] ابن عاشور، 22ج/ص 230

[12] Roy, Archie E. Orbital motion. CRC Press, 2004

[13] Clark, John D. Measure Solar System Objects and Their Movements for Yourself!. Springer Science & Business Media, 2009.

[14] Greathouse, Lisa. The Wonder of Our Solar System. Teacher Created Materials, 2007.

[15] همان

[16] Gamow, George. The birth and death of the sun: stellar evolution and subatomic energy. Courier Corporation, 2005.

[17] قرائتی،9/542

[18] طباطبایی(17/ 89) گوید« اینکه بعضى"جریان خورشید را بر حرکت وضعى خورشید به دور مرکز خود حمل کرده‏اند" درست نیست، چون خلاف ظاهر جریان است، زیرا" جریان" دلالت بر انتقال از مکانى به مکانى دیگر دارد.

منابع: 

1-ابن منظور،لسان العرب،دار صادر، بیروت، لبنان،چاپ هشتم

2-ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر والتنویر

3-ابن فارس بن زکریا، احمد، معجم مقائیس اللغه، دار احیاء التراث العربی،بیروت ، لبنان،1422

4-آلوسی،روح المعانی فی تفسیرالقرآن العظیم،دار الکتب العلمیه، بیروت 1415

5-بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التاویل، دار احیاء التراث العربی، بیروت 1418 ق

6-ثعالبی، عبد الرحمن بن محمد، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربی، بیروت 1418 ق

7-درویش، محی الدین، اعراب القران الکریم و بیانه،ناشر کمال الملک، چاپ دوم 1428

8-راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، انتشارات ذوی القربی

9-رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، مر کز تحقیقات علمی قرآن کریم المهدی،چاپ دوم 1386

10-زمخشری،محمود، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، مکتب الاعلام الاسلامی، بیروت، لبنان

11- سید بن قطب، فی ظلال القرآن، دار الشروق، بیروت، قاهره،1412ق

12-سیوطی،جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم،1404 ق

13-شریف لاهیجی، محمد بن علی ، تفسیر شریف لاهیجی، دفتر نشر داد، تهران 1373 ش

14- طباطبائی، المیزان، جماعةالمدرسین فی الحوزةالعلمیه، قم

15-طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، دار الاحیاء التراث، بیروت

16– طبرسی، مجمع البیان لعلوم القرآن، موسسه هدی 1417 

17-طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، مرتضوی، تهران، چاپ سوم 1375ش

18-عبد الباقی، محمد فواد، المعجم المفهرس لالفاظ القران الکریم   

19- قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، دار الکتب الاسلامیه

20-قرائتی، محسن، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تهران ،1383 ش

21-قرطبی، محمد بن احمد، الجامع الاحکام القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1364 ش

22-قمی مشهدی، محمد بن محمد رضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، تهران 1368ش

23- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران 1360 ش

24- مکارم شیرازی، نمونه، دار الکتب الاسلامیه، تهران ،1382 

25-نجفی خمینی، محمد جواد، انتشارات اسلامیه، تهران، 1398

نام سوره: 
موضوعات اساسی آیات: 
پدیده‌های طبیعی: