پس گرفته شدن مواد زاید جنین توسط رحم

مقدمه: 

در این آیه خداوند به آنچه رحم­ها می کاهند و می افزایند، اشاره کرده است. برای پی بردن به مفهوم آیه ضروری است به تفسیر علماء درباره سه جمله «ما تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثى‏»، «ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ» و «ما تَزْدادُ» توجه شود. علامه طباطبایی مناسب تر می­داند که این سه جمله اشاره به سه مورد از کارهاى رحم در ایام حمل باشد. وی در این باره می گوید که اولى اشاره به جنینى است که رحم­هاى زنان در خود جاى داده، آن را حفظ مى‏کنند، و دومى اشاره است به خونى که در رحم‏ها مى‏ریزد و رحم‏ها آن را به مصرف غذاى جنین مى‏رساند، و سومى اشاره است به خون حیضى که رحم آن را به خارج دفع مى‏کند، مانند خون نفاس و یا خونى که زنان گاه گاهى در ایام حمل مى‏بینند.

متن اصلی: 

«اللّهُ یَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ کُلُّ أُنثَى وَ مَا تَغِیضُ الأَرْحَامُ و َمَا تَزْدَادُ وَ کُلُّ شَیْءٍ عِندَهُ بِمِقْدَار»، رعد/ 13 /8

ترجمه

خدا مى‏داند آنچه را که هر ماده‏اى بار مى‏گیرد، و آنچه را که رَحِمها مى‏کاهند و آنچه را مى‏افزایند. و هر چیزى نزد او اندازه‏اى دارد.

کلمات اصلی

تَحْمِلُ: حمل می کند، بار [در رحم‏] دارد ( راغب اصفهانی، ص257).

أُنثَى: جنس ماده (همو، ص93)

تَغِیضُ الأَرْحَامُ: فعل "غاض" به صورت لازم و متعدى به کار مى‏رود و در اینجا به معنی- آنچه رحمها ناقص مى‏کند- یعنى آن را فاسد مى‏سازد، است (همو، ص619).

تَزْدَادُ: افزایش می دهد (همو، ص386).

بیان اعجاز مطرح شده

در این آیه خداوند به آنچه رحم­ها می کاهند و می افزایند، اشاره کرده است.  برای پی بردن به مفهوم آیه ضروری است به تفسیر علماء درباره سه جمله «ما تَحْمِلُ کُلُّ أُنْثى‏»، «ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ» و «ما تَزْدادُ» توجه شود. علامه طباطبایی مناسب تر می­داند که این سه جمله اشاره به سه مورد از کارهاى رحم در ایام حمل باشد. وی در این باره می گوید که اولى اشاره به جنینى است که رحم­هاى زنان در خود جاى داده، آن را حفظ مى‏کنند، و دومى اشاره است به خونى که در رحم‏ها مى‏ریزد و رحم‏ها آن را به مصرف غذاى جنین مى‏رساند، و سومى اشاره است به خون حیضى که رحم آن را به خارج دفع مى‏کند، مانند خون نفاس و یا خونى که زنان گاه گاهى در ایام حمل مى‏بینند.


اما بیشتر مفسران بر این باورند که مراد از دومى، یعنى «ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ»، مدت زمانی است که رحم‏ها از نه ماه کم مى‏کنند، چون مدت حمل و باردارى نه ماه است، ولى برخى از رحم‏ها کمتر از نه ماه وضع حمل مى‏کنند، همچنین مراد از سومى، یعنى«ما تَزْدادُ» مدتى است که بعضى از رحم‏ها از نه ماه زیاد مى‏کنند. اما اشکال این تفسیر آن است که شاهدى بر آن دلالت نمی کند، چون اگر واژه «غیض» را بدین معنا بگیریم، در حقیقت نوعى استعاره به کار برده‏ایم و استعاره قرینه لازم دارد که قرینه‏اى در آیه نیست.

از بعضى از مفسران دیگر نقل شده که گفته‏اند: مراد از «ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ» مدتى است که از اقل مدت حمل یعنى شش ماه کمتر باشد که در حقیقت مراد سقط جنین است (زیرا بچه‏اى که کمتر از شش ماهگى به دنیا بیاید زنده نمی ماند). مراد از «ما تَزْدادُ» آن جنینی است که بعد از آخرین مدت حمل به دنیا مى‏آید. از بعضى دیگر نقل شده که گفته‏اند: مراد از «غیض»، نقصان در مدت حمل، و مراد از «زیادة» زیادى در آن است. اشکالى که به هر دو وجه وارد مى‏شود، همان اشکالى است که به وجه قبلى وارد مى‏شد. زیرا بر این دو وجه نیز دلیل و قرینه‏اى نداریم، علاوه بر این که مناسب­تر به سیاق آیه، کم و زیادى خونى است که در رحم مى‏ریزد (طباطبایی،11/ 304).

چنین به نظر می رسد که دو عبارت ‏«ما تَغِیضُ الْأَرْحامُ» و «ما تَزْدادُ» اشاره به خونی است که پس­مانده­های جنین را از رحم خارج می کند و نیز مواد غذایی لازم را به او می رساند. این مطلب را علم تأیید می کند. محققان در موضوع اعجاز قرآن، در پژوهش خود از نتایج جدید جنین شناسی سخن گفته و آورده اند که رحم (یا به عبارتی کیسه ای که جنین در آن به سر می برد) به جنین مـواد غـذایی می فـرسـتد و از همانجا نیز مواد برگشتی جـنـیـن را می گیرد. کُـرکها و پـرزهای کوچک رحم (یعنی کیسه رحم) هـمـه مـولکـولـهـایی را کـه از انـدازه مـشـخـصی بـزرگـتـرند، تصـفـیه می کنند و فقط کوچکترین های عناصر حفاظتی بدن می توانند رد شوند و از طریق بند ناف به جنین برسند (1).

 بنابر این، با توجه به عدم اطلاع مردم از این اصل پزشکی در زمان پیامبر اسلام (ص) می­توان اظهار داشت که این آیه یکی از اعجازهای علمی قرآن است.

جمع بندی

در آیه 8 سوره مبارکه رعد خداوند متعال با استفاده از واژه "الأَرْحَامُ" توجه را از "کُلُّ أُنثَى" به سمت موجودات رحم دار تغییر داده و بیان می کند که رحم آنها چیزی را کم می کند و بر چیزی می­افزاید. ولی مفعول جمله نامشخص است. مطالعه در مورد باروری موجودات نشان می­دهد که موجودات از لحاظ تغذیه جنین به چند دسته تقسیم می­شوند:

1. Oviparous موجودات تخم­گذار که تخم از بدن مادر خارج می­شود و تغذیه جنین در حال رشد از ذخیره کیسه زرده تخم صورت می­گیرد.

2. Ovoviviparous تخمگذار زنده­زا که موجود تخم می­گذارد ولی تخم را تا تولد نوزاد درون لوله های تخم­بر خود نگه می دارد؛ جنین این موجودات از ذخیره تخم جهت تغذیه استفاده می کند و با مادر ارتباط تغذیه ای ندارد.

 3. Viviparous موجودات زنده­زای حقیقی که دارای رحم هستند و از طریق جفت با مادر ارتباط داشته و مواد غذایی را از خون مادر می­گیرند.

 4. گروه چهارم خصوصیات بینابین گروه دوم و سوم را دارند (مانند نوعی کوسه) و تخم­گذارند. ولی جنین بعد از مدتی از تخم خارج شده و با رحم مادر از طریق جفت ارتباط تغذیه­ای برقرار می کند(Shull, 195-197). لذا ارتباط جنین با مادر در موجودات رحم­دار در رحم و از طریق جفت صورت می گیرد. بین خون مادر و جنین حصاری به نام حصار جفتی وجود دارد. از لحاظ فیزیولوژیک، جفت یک غشاء نیمه نفوذپذیر است. مولکول های کوچک به وسیله انتشار ساده از این حصار می گذرند. مثلاً آب، الکترولیتها، اکسیژن، مواد پروتئینی، لیپیدی ،گلوسیدی، ویتامین ها و هورمونها از مادر به جنین و برعکس اوره، دی اکسید کربن و ... از جنین به مادر از این طریق منتقل می­شود (1).  در نهایت، این مواد از طریق بندناف به بدن جنین می­رسد.  یونانیان باستان از این مطلب که جنین غذای خود را از بدن مادر و از طریق جفت به دست می آورد، مطلع بودند (2).

به هر حال،  برای اظهار نظر دقیقتر درباره اعجاز علمی این آیه لازم است به سؤالات زیر در دو حوزه قرآنی و علمی پاسخ گفت.

سؤالات قرآنی

در این آیه، "ما" چه نوعی است: موصولی (یعنی آنچه که رحم ها حمل می کنند) یا مصدری ظرفی (یعنی مدت زمانی که رحم ها بار را حمل می کنند)؟

اگر "ما" مصدری ظرفی باشد، آیا می توان گفت این آیه اعجاز علمی قرآن را مطرح می کند؟

لفظ "أنثی" به کدامیک از جنس ماده انسان و حیوان اشاره دارد؟

دو عبارت "ما تَغِیضُ" و"ما تَزْدادُ" آیا می تواند به معنی نقص یا تکامل جنین در رحم باشد؟

آیا درست است که "ما تغیض" را به معنی کاهش و انقطاع خون حیض در دوران بارداری و (ما تزداد) را به معنی خون نفاس پس از زایمان در نظر بگیریم؟

اگر منظور از "ما تغیض" این باشد که رحم نطفه را قبول نکرده و دفع می­کند (یعنی بارداری صورت نمی­گیرد) و منظور از "ما تزداد" چند قلو­زایی باشد، آیا این آیه اعجاز علمی است؟

آیا منظور از لفظ "شئ" همه کائنات است؟

سؤالات علمی

اگر غیض را به معنی فرو بردن آب (نطفه) در نظر بگیریم، آیا می توان گفت که "تغیض" اشاره به جایگزینی رویان در رحم دارد؟

آیا می­توان گفت که منظور از عبارت "کُلُّ أُنثَى"، همه پستانداران دارای رحم است و عبارت های "ما تَغِیضُ" مربوط به پستانداران مِتاتِرین (زنده زایی که اقامت جنین به قدر کافی در رحم طولانی نیست و باقی دوران رشد در جیب مارسوپیال می گذرد (کیسه داران مانند کانگورو)) و "ما تَزْدادُ" مربوط به پستانداران اوتِرین (پستانداران زنده زای کامل که زمان رشد را در رحم تکمیل می­کند) است؟

آیا می توان گفت که عبارت "وَمَا تَغِیضُ الأَرْحَامُ" مربوط به تخریب دیواره اپیتلیال رحم در دوران قاعدگی و "وَمَا تَزْدَادُ" مربوط به ساخته شدن این دیواره بعد از دوره مذکور، به منظور آماده شدن رحم جهت جایگزینی رویان است؟

 

منابع: 
  1. راغب اصفهانى، حسین ، المفردات فی غریب القرآن، دارالعلم‏، الدار الشامیه، دمشق‏، بیروت، چاپ اول، 1412 ق
  2. شمس لاهیجانی، م.، جنین شناسی (جلد اول) تولید مثل و چگونگی رشد و نمو جنین، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی،1374ش
  3. طباطبایى، محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم ، قم، چاپ پنجم، 1417 ق
  4. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیه - تهران، چاپ اول، 1374 ش
  5. Shull, A.F., Principals of animal biology, Read Books.2010, P 195-197
  6. http://www.hagegat.blogfa.com
  7. http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1980/5/80.05.11.x.html
نام سوره: 
سبک اثر پژوهشی: 
چندرسانه ای: 
موضوعات اساسی اعجاز: